Page content

Malta: Zoutpannen op Atlantis

Malta: Zoutpannen op AtlantisHet Maltese eiland Gozo is een weinig bekende wandelbestemming. Toch zijn er jaren terug vier wandeltrajecten van zo’n tien kilometer uitgezet. Daarvan intrigeert de Saltpan Walk het meest. Al lopend langs droge rivierbeddingen, een aquaduct, zoutpannen en vissersboten krijg je een indruk van hoe de Gozitanen zich tot zoet en zilt water verhouden.

‘Pjazza Assunta’. In het centrum van Gozo’s hoofdstad Victoria is het even zoeken naar het startpunt van de wandeling. De naam zegt de locals niet zoveel. Vriendelijk als ze zijn, lachen ze bijna opgelucht als ik ‘Savina Square’, de tweede naam van het plein, gebruik. Ik blijk er al bovenop te staan. Omringd door hele oude Gozitaanse huizen met typische houten erkers en gietijzeren balkons.

Een Christus-met-kelk kijkt er vanuit een nis in de Savina-kapel over iedereen en alles uit. De eerste gang is evenwel niet naar hem, maar naar de bedeesde vrouw in het donkere winkeltje aan de overzijde. Vol handige broodjes voor een mobiele lunch. Het is mei en nog niet te warm op Gozo, maar water is onderweg natuurlijk ook nodig. ‘Ilma‘ in het Maltees, zo leert de winkelierster.

Citadel

De lentewandeling voert via de robuuste Citadel snel de kleine stad uit; de bewegwijzering van de route is vooralsnog nul. Gelukkig deugen de beschrijving en het summiere kaartje wel: de afgeplatte vuurrode Gelmus-heuvel steekt als een betoverend markeringspunt boven de goudkleurige velden vol hooibalen uit, een lichte afdaling via Triq l-Imgħallem volgt, direct de vallei van Wied Sara in.

Wied‘ staat voor rivierbedding, maar die rivier kun je wel wegstrepen. Nog geen zomer en nu al kurkdroog. Niet zo vreemd dat ik wat verderop, aan de Triq Wied Sara, maar net op tijd merk dat ik een brug passeer. Een boer op een tractor die me hangend en turend over de brugleuning betrapt, geeft graag commentaar. ‘In de winter en in het vroege voorjaar hebben we echt water hoor!’

Het Britse aquaduct dat in vroeger dagen water van Għar Ilma naar Victoria vervoerde en dat in zuidelijke richting te zien is, zet ’s mans woorden kracht bij. Net als de terrasbouw, met zijn stenen muurtjes rondom veldetages die bij heftige regenval de erosie moeten indammen. Maar zo makkelijk als het klinkt, is de watersituatie hier toch niet.

Gozitanen zijn grotendeels afhankelijk van de droge landbouw en het gebrek aan water na afloop van de winterbuien is echt hun belangrijkste zorg. Van oudsher zijn ze bezig met water verzamelen en vasthouden. Het landschap van Gozo is niet voor niets bezaaid met bronnen (għajn‘s), putten en resten van antieke irrigatiesystemen.

Farmhouses

In de Sara-vallei domineren vooralsnog de gerenoveerde gele farmhouses, met pittoreske tuinen en slapende katten rondom. Het dorp Għasri komt snel in zicht. De rode koepel van zijn grote kerk domineert het beeld: het type dorpsgezicht waar ze op Gozo patent op hebben. Vogels scheren sierlijk over.

Downtown Għasri herken ik de aquakleurige nis met Maria en de aartsengel Gabriël van de foto in mijn beschrijving. In plaats van noordwestwaarts wordt het nu noordwaarts lopen.

De weg daalt langzaam af naar de kleine maar wel oudste basiliek van Gozo. De kerkklokken in de torens aan weerszijden van de façade hangen er verstild bij, tegenover velden vol kleurige bloemen en vlinders. Wat dorpskinderen komen op hun snorrende fietsjes voorbij, honden blaffen op nabijgelegen boerderijen.

Verder geen geluid, ook niet van de rivier. Ditmaal niet omdat hij verdampt in de lucht hangt, maar doordat hij zo diepgelegen door Wied il-Għasri wegstroomt. De ziltige lucht in de wandelneus kondigt een snel volgend zeepanorama aan. Met rivierkloof, bananenbomen, preiveldjes en vuurtoren links een magnifiek gezicht.

Atlantis

Over de zee doen talloze volksvertellingen de ronde. “Wist je dat de eilanden eigenlijk de toppen van het verzonken Atlantis zijn?” De boekhandelaar op de veerboot tussen Malta en Gozo was er zeker van. Het verhaal van de 19de-eeuwse Maltese onderzoeker Borzesi staat zwart op wit in een van zijn boeken, die hij terstond had laten zien.

Net als de anecdote over de Ridders van de Orde van Malta, die als ze een misdrijf hadden begaan, in een gesloten zak in zee werden gegooid. Ik loop maar wat graag op Atlantis dus het eerste geloofde ik – uit puur opportunisme – direct. Het laatste is overigens echt waar.

Tijdens deze wandeling is het wel een geruststellende gedachte dat de ridderlijke geesten waarschijnlijk aan de westelijke kust van Gozo ronddolen, in de buurt van de plek waar hun lichamelijke behuizingen te water zijn gelaten. Niet hier dus.

Maar beter dan al die verhalen zijn de traditionele zoutpannen die zich even later bij Reqqa Point op de steile kliffen boven zee uitstrekken. Uit bijna kunstzinnig gevormde kalkstenen bakken slaat de zon het zweet uit de aarde. Bij de eerste gelegenheid die zich voordoet, ga ik van de kustroute af, de rotsen op.

Langs geulen die ingenieus de zeewatertoevoer regelen, knisperen de zoutkristallen en fossielen van weekdieren en ander oud zeeleven onder de voeten. Hoogtevrees moet je niet hebben boven de steile monding van de Għasri-rivier. Zoet en zout water stromen hier kolkend en botsend samen.

Sicilië

Terug op de weg volgt eerst een stuk herbebost terrein met Afrikaanse tamarisken, leuk tegen de erosie maar notoire waterslurpers. De zoutpannen blijven nog kilometers lang een stunning view opleveren, met die blauwe Middellandse Zee erachter.

De gelige glooiende rotswanden die wat landinwaarts voor beschutting zorgen, zijn als versteende duinen. Hier en daar is een deur ingezet: erachter bewaart de Gozitaanse familie die nog altijd zout wint uit de pannen, zijn zoutvoorraden. “Het is het beste zout dat er is”, aldus een oudere passant, “je kunt het op Gozo gewoon in de supermarkt kopen.”

De wandelaar die inmiddels ook zelf zout dampt, kan een duik nemen aan het zandstrand van Xwejni Bay. Een klein paneeltje net voor de baai memoreert de Maltees Nicky Farrugia die in 1988 het kanaal tussen Sicilië en Gozo overzwom. De baai is een mooie stop om wat proviand weg te werken. En mensen te kijken.

Kinderen scheppen naar garnalen tussen de keiige poelen, mannen staan met grote-mensenhengels op de rotsen en duikers vergapen zich wat dieper aan de onderzeewereld. Een ouder stel zit verliefd hand in hand op de steiger. Achter Il-Qolla l-Bajda, de hoge witte uitstulping in zee, liggen dan plots wat cafés en eetgelegenheden aan Qbajjar Bay. De terrassen zitten er afgeladen vol. Nog niet eerder op de route zo veel mensen bij elkaar gezien.

Ecotoeristische bestemming

Dat is niets vergeleken met de stroom Maltezers en buitenlandse toeristen die hier in het zomerseizoen voorbij komt, aldus de ober. Vooral barbecuers laten dan hun afval achter nabij Xwejni Bay’s kwetsbare zoutpannen. Dat is zelfs vandaag, een doordeweekse voorjaarsdag, nog te zien.

Voor Gozo, dat zich anders dan Malta als ecotoeristische bestemming wil profileren, is het een dilemma. De drukte en milieubelasting zou er eigenlijk minimaal moeten blijven Maar niet verwonderlijk: in een van de droogste landen ter wereld draaien de heftigste discussies tussen Maltese en Gozitaanse politici, zakenlieden en milieuactivisten toch vooral om water.

Met het toenemende toerisme zal de waterverspilling zeker toenemen. En al noem je dat toerisme nog zo eco, dat is wel het laatste waar Gozo – zijn landbouw, flora en fauna – op zit te wachten.

Na een stevige koffie en dito overpeinzingen, laat de Saltpan Walk-beschrijving me voor het eerst in de steek. Niks ‘dusty road’, gewoon asfalt. Is het linksaf langs de kust of rechtsaf het land in? Ik kies het laatste, kies goed en kom door het centrum van het kleine Marsalforn.

De bonte vissersbootjes in de wat slaperige haven zijn hier de aardigste bezienswaardigheid. Luzzuheten ze in de volksmond en stuk voor stuk zijn hun voorstevens beschilderd met het strak kijkende oog van de Egyptische god Osiris. Samen met de heiligen naar wie de boten vernoemd zijn, moet hij de vissers tegen de verraderlijke zee beschermen. Dat wordt een reeks foto’s van oogjes en van een man die in hun veilige nabijheid netten zit te boeten.

Het kan op Gozo ’s winters best flink spoken, zo vertelt iedereen. Woeste golven lijken eerder geisers, zo hoog spatten ze dan uiteen over het land. Hotel- en duikcentrum Atlantis dat nabij de kust ligt, heeft zijn naam niet mee, maar houdt het hopelijk voorlopig droog. Want op Malta leeft ook de legende dat de eilandengroep uiteindelijk in zee zal verdwijnen.

Amerikaanse windmolens

Opnieuw onduidelijkheid: waar begint de zuidelijke landweg naar Victoria? Omstanders brengen uitkomst: simpelweg de waterstroom die door Marsalforn loopt aanhouden. Riet en varens gedijen uitbundig in de verrassend natte habitat en onttrekken de stroom zo regelmatig aan het gezicht.

Wie wil, kan zich tussen de vegetatie wurmen om de mediterrane schijftongkikker te spotten. De Amerikaanse windmolens, die in heel Malta water oppompen, zijn gelukkig zonder extra inspanning goed zichtbaar. De wijngaarden verderop, vol drip-irrigatielijnen, maken nieuwsgierig naar de wijnen van Gozo. Iets om te onthouden voor de après-wandeling.

Maar eerst moet er nog wel even worden gewerkt. Er volgt een gestage klim terug naar Victoria. En dat langs de grote drukke weg. Hopelijk doen die Osiris-oogjes ook vanuit een geheugenkaart hun werk. De Citadel is al snel achter de gaarden zichtbaar, als een geruststellende baken die steeds groter wordt.

Terug in de hoofdstad is het lekker uitblazen. Niet bij de monumentale fontein waar ezels en paarden in vroeger dagen hun dorst lesten, maar op het centrale It-Tokk-plein. Met een lokale witte wijn: Velson’s. Want ilma was er al genoeg vandaag.

Praktische informatie

Hoe er te komen

Vanuit Amsterdam onderhouden onder meer de KLM, Transavia en Air Malta geregelde vluchten op Valetta, de hoofdstad van Malta. Voor de rit naar de veerboot van Cirkewwa op Malta naar Mgarr op Gozo is de keuze tussen de bus en de witte taxi. Beide houden in principe vaste tarieven aan.

Accommodatie

Farmhouses, gerestaureerde boerderijen, zijn op Gozo de populairste accommodatie. Mij beviel het verblijf in het luxe Hamlet 2 in Għasri uitstekend. Rustig gelegen, met een magnifiek uitzicht op de Ta’Ġurdan-vuurtoren en het grote heiligdom van Ta’Pinu. Appartementen, hostels en hotels in diverse prijsklassen zijn er ook. Het splinternieuwe Kempinski Hotel San Lawrenz springt er met zijn vijf sterren vanzelfsprekend uit. Alle overnachtingsmogelijkheden staan bijeen op de site van het Maltese Verkeersbureau (zie hieronder).

Kaarten en gidsen

De Saltpan Walk en drie andere thematische wandelingen kunnen gratis worden gedownload van de site van bovengenoemd verkeersbureau of in gedrukte versie worden opgevraagd. De routes zijn tussen de 8 en 12 kilometer en kunnen eenvoudig worden gecombineerd. Door de overlapping in Għasri kan de Saltpan Walk bijvoorbeeld samen met de Ta’Gurdan Walk worden gelopen. Wie alle wandelingen doet, covert de belangrijkste bezienswaardigheden van het kleine eiland. Houd er wel rekening mee dat als je alle attracties echt gaat bekijken je de uren die staan voor de wandeling (5 uur voor de 12 km lange Saltpan Walk) ook echt nodig hebt.

De walks zijn niet bewegwijzerd, ook al staat in de beschrijvingen dat dat wel het geval is. Deze leugen (om bestwil?) schijnt overigens een publiek Gozitaans geheim te zijn. Niettemin zijn de walks ook zonder de aanschaf van een extra gedetailleerde kaart wel te doen.Vergelijkbare wandelroutes op Malta zijn op dezelfde site te vinden. Voor geïnteresseerden is ook het boekje Archaeological Walks on Gozo van de Nederlandse Lenie Reedijk een aanrader. Zie www.maletbooks.com.

Websites

www.visitmalta.com is ook in het Nederlands beschikbaar en geeft alle nodige informatie plus links. www.gozochannel.com geeft tijden en tarieven van de veerboot naar Gozo.

Eerder gepubliceerd in: Op lemen voeten 2010-3

© 2010, Mariëtte van Beek

    Comment Section

    1 reactie op “Malta: Zoutpannen op Atlantis


    Plaats een reactie


    *